RAG — biznes maʼlumotlar bazasini qanday oʻzgartiradi

RAG — bu sunʼiy intellekt yordamchisi boʻlib, u sizning kompaniyangizning ichki hujjatlari, hisobotlari va yoʻriqnomalari asosida savollarga javob beradi. Oddiy chat-botlardan farqli oʻlaroq, u javoblarni oʻylab topmaydi — faqat sizning haqiqiy maʼlumotlaringizga tayanadi. IBM Research (2025) maʼlumotlariga koʻra, RAGni yoqish korporativ sunʼiy intellekt gallyutsinatsiya darajasini 15–20% dan 2–3% gacha tushirishi mumkin ACTGSYS (IBM Research).

Asosiy xulosalar

• IBM Research (2025) maʼlumotlariga koʻra, RAG yordamida sunʼiy intellekt gallyutsinatsiya darajasi 15–20% dan 2–3% gacha tushishi mumkin.
• Global RAG bozori har yili oʻrtacha 40% dan ortiqroq oʻsib, 2030 yilga borib 11 milliard dollardan oshishi kutilmoqda The Business Research Company.
• Tashkilotlarning 42 foizi generativ sunʼiy intellektdan hosildorlik va xarajatlarni kamaytirishda sezilarli foyda koʻrmoqda Keerok.tech (Deloitte).

RAG aslida nima?

RAG — inglizcha "Retrieval-Augmented Generation" soʻzlarining qisqartmasi. Oʻzbek tilida buni "qidirib-topish bilan kuchaytirilgan javob berish tizimi" deb atash mumkin. Oddiyroq qilib aytganda: bu sizning kompaniya hujjatlaringizni oʻqib, ulardan aniq javob topib beradigan sunʼiy intellekt dasturi.

Oddiy chat-bot maʼlumotlarni yodlaydi, RAG esa haqiqiy hujjatlardan javob topib beradi.

Biz Softwhere.uzda RAG texnologiyasini biznes maʼlumotlar bazasi uchun eng ishonchli sunʼiy intellekt yechimi sifatida koʻramiz. Sababi oddiy: biznesda xato qimmatga tushadi. Mijozga notoʻgʻri narx aytish, shartnoma shartlarini chalkashtirish yoki ichki reglamentni notoʻgʻri talqin qilish — bularning har biri moliyaviy yoʻqotish va obroʻga putur yetkazadi.

RAG esa bu xatolarni deyarli yoʻqotadi. OECD firmalarining 20,2%i 2025 yilda sunʼiy intellektdan foydalangan, bu 2024 yildagi 14,2% va 2023 yildagi 8,7% dan oshgan — ikki yil ichida OECD boʻylab qabul qilish ikki baravar oshdi GAIAI/Alice Labs (OECD). Oʻsish surʼati jadal va bu tasodif emas.

Nima uchun bilimlar bazasi uchun RAG haqida oʻylashingiz kerak?

Aksariyat Oʻzbekiston kompaniyalarida bilimlar bazasi degan narsa mavjud emas. Bilim esa xodimlarning boshida, elektron jadvallarda, Telegram guruhlaridagi fayllarda va kimningdir ish stolidagi qogʻoz papkalarda tarqoq holda yotibdi. Yangi xodim ishga kirganda, kerakli maʼlumotni topish uchun kamida bir necha hafta vaqt ketadi. Eski xodim ketganda esa, bilimning bir qismi u bilan birga chiqib ketadi.

RAG aynan shu muammoni hal qiladi. U sizning barcha hujjatlaringizni bir joyga jamlab, ularni sunʼiy intellekt bilan bogʻlaydi. Natijada:

• Xodim savol beradi, tizim javobni hujjatdan topib beradi.
• Mijoz telefon qiladi, operator bir soniyada kerakli maʼlumotni ekranda koʻradi.
• Auditorlik tekshiruvi kelganda, barcha hujjatlar tayyor va qidirish oson.

Global RAG bozori 2025 yildagi 2,11 milliard dollardan 2026 yilda 2,98 milliard dollarga oʻsgan — bir yilda 41 foizlik sakrash The Business Research Company. Bu shunchaki moda emas, pullik mijozlarning ongli tanlovi.

Ayniqsa, huquq, sogʻliqni saqlash va moliya sohalarida bu oʻsish yaqqol koʻzga tashlanadi. Hujjatlarni qidirish segmentining oʻzi 2024 yilda global RAG daromadining 32,4 foizini tashkil etgan Keerok.tech (Grand View Research). Bu degani — kompaniyalar eng avvalo ichki hujjatlar bilan ishlashni avtomatlashtirishga pul toʻlamoqda.

RAG qanday ishlaydi? (Kodsiz, vaʼda beramiz)

RAG ni tushunish uchun uni uch qismga boʻlib qaraymiz:

Birinchi qism: tayyorgarlik. Sizning barcha hujjatlaringiz — Word fayllar, PDF hisobotlar, elektron jadvallar, hatto Telegram yozishmalari — bir tizimga yuklanadi. Dastur ularni oʻqiydi, tahlil qiladi va maxsus formatga oʻtkazadi. Bu format oddiy matn emas — sunʼiy intellekt qidira oladigan, maʼnoga asoslangan tuzilma.

Tasavvur qiling, sizning har bir hujjatingiz kitob javonida tartib bilan turibdi va ularning har biriga koʻrinmas yorliqlar yopishtirilgan: "shartnoma shabloni", "QQS boʻyicha yoʻriqnoma", "xodimlar qoʻllanmasi, 2024 yil sentabr". Tizim savol kelganda, ana shu yorliqlar boʻyicha kerakli hujjatlarni topadi.

Ikkinchi qism: qidirish. Xodim yoki mijoz oʻzbek, rus yoki ingliz tilida savol beradi. Tizim savolning maʼnosini tushunadi va "yorliqlar" boʻyicha eng mos keladigan hujjatlar qismlarini topadi. Bu yerda shunchaki kalit soʻz qidirish emas — maʼno qidirish ishlaydi. "Xodim kasallik varaqasini qanday rasmiylashtiradi?" degan savol bilan "mehnatga layoqatsizlik varaqasi reglamenti" hujjati bir-birini topadi, garchi soʻzlar butunlay boshqacha boʻlsa ham.

Uchinchi qism: javob berish. Sunʼiy intellekt topilgan hujjat qismlarini oʻqiydi va ulardan aniq, tushunarli javob tuzadi. Eng muhimi — u javob qaysi hujjatdan olinganini koʻrsatadi. Siz "mana bu reglamentning 4-betida, 2-xatboshida yozilgan" degan izohni koʻrasiz. Ishonch uchun bu juda muhim.

Barchasi bir necha soniya ichida sodir boʻladi. Foydalanuvchi uchun bu oddiy chat oynasiga oʻxshaydi — savol yozadi, javob oladi. Orqa fonda esa jiddiy texnologiya ishlayapti.

RAGʻdan aslida nima uchun foydalanish mumkin?

Tajribamizdan kelib chiqib, RAG texnologiyasini biznes maʼlumotlar bazasi sifatida qoʻllashning eng koʻp soʻraladigan besh yoʻnalishini keltiramiz:

Mijozlarni qoʻllab-quvvatlash xizmati. Operator qoʻngʻiroq qilgan mijozga mahsulot kafolati, qaytarish shartlari yoki texnik xususiyatlar haqida bir zumda javob bera oladi. Eski tizimda bu qoʻllanmalarni varaqlash, hamkasblardan soʻrash yoki mijozga "keyinroq qoʻngʻiroq qilaman" deyish bilan tugardi. Bizning tajribamizda, masalan, telekom-kompaniyalar uchun mijozlarga javob berish vaqti 80% ga qisqargan.

Ichki reglament va yoʻriqnomalar. Katta tashkilotlarda yuzlab ichki hujjatlar mavjud: xodimlar uchun yoʻriqnomalar, xavfsizlik qoidalari, ish jarayonlari tavsiflari. Hech kim ularning hammasini eslab qololmaydi. RAG esa "chet el safariga buyurtma rasmiylashtirish tartibi qanaqa?" degan savolga kerakli reglamentni ochib, aniq qadamlarni sanab beradi.

Shartnomalar va huquqiy hujjatlar. Yuridik boʻlim har kuni oʻnlab shartnomalar, Nizomlar va qonun hujjatlari bilan ishlaydi. RAG kerakli bandni yoki pretsedentni soniyalarda topib beradi. Huquq sohasida hujjat qidirish segmenti global RAG daromadining salmoqli qismini tashkil etishi bejiz emas Keerok.tech (Grand View Research).

Sotuv boʻlimi uchun mahsulot bilimlari. Savdo menejerlari yuzlab mahsulot narxlari, chegirma shartlari, ombordagi mavjudlik va texnik parametrlarni bilishi kerak. RAG esa ular uchun doimiy maslahatchi vazifasini oʻtaydi: savol soʻraladi, javob tayyor. Telegram bot orqali ishlaydigan variantlar ham mavjud — bu, ayniqsa, xodimlar kundalik muloqotda Telegramʼdan foydalanadigan kompaniyalar uchun qulay.

Moliya va buxgalteriya hujjatlari. Soliq stavkalari, hisobot shakllari, buxgalteriya oʻtkazmalari — bularning barchasi tez-tez oʻzgarib turadi. RAG eng soʻnggi versiyadagi hujjatlarni kuzatib boradi va buxgalterga kerakli maʼlumotni beradi. "2026 yil iyul oyidan QQS boʻyicha qanday oʻzgarish kuchga kirdi?" degan savolga javob topish uchun pochta yoki soliq.uz saytidagi yangiliklarni titkilash shart boʻlmay qoladi.

Ishlangan misol: bu qancha turadi va qancha vaqt oladi?

Keling, aniq bir faraziy misolni koʻrib chiqamiz. Aytaylik, siz Oʻzbekistondagi oʻrta farmatsevtika distribyutorsiz. 150 nafar xodimingiz bor, yillik aylanmangiz 40 million AQSh dollari. Asosiy muammo — hujjatlar bilan ishlash.

Sizning kompaniyangizda quyidagi hujjatlar turkumlari mavjud:

• 300 dan ortiq dori vositalari uchun roʻyxatdan oʻtkazish hujjatlari (har biri 50–200 betlik PDF fayllar)
• 50 dan ortiq shartnoma shablonlari va amaldagi shartnomalar
• Ichki yoʻriqnomalar, xavfsizlik standartlari va sifat boʻyicha reglamentlar
• Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining meʼyoriy hujjatlari
• Buxgalteriya va soliq hisobotlari boʻyicha ichki qoʻllanmalar

Hozirda bu hujjatlarni topish uchun 3–4 kishilik maxsus guruh ishlaydi. Ular kuniga oʻrtacha 2–3 soatini faqat qidirish va tekshirishga sarflaydi. Yangi xodim esa kerakli reglamentlarni oʻrganish uchun kamida bir oy vaqt yoʻqotadi.

RAG tizimini joriy qilish. Biz Softwhere.uz bilan bu loyihani quyidagicha baholaymiz:

• Hujjatlarni tahlil qilish va tizimga yuklash: 3–4 hafta
• Tizim sozlamalari va test sinovlari: 2–3 hafta
• Telegram bot yoki veb-interfeys yaratish: 2 hafta
• Oʻqitish va ishga tushirish: 1 hafta

Jami vaqt: taxminan 8–10 hafta.

Xarajatlar (bu raqamlar faqat ushbu faraziy misol uchun keltirilgan, real loyihada batafsil tahlildan soʻng aniqlashtiriladi): dastlabki ishlab chiqish uchun 35 000–65 000 AQSh dollari, hujjatlar murakkabligi va kerakli integratsiyalar hajmiga qarab oʻzgaradi. Yillik texnik xizmat va yangilashlar uchun qoʻshimcha 7 000–12 000 AQSh dollari. Agar tayyor bulutli yechim ishlatilsa, bu summa oylik obuna shaklida kamayishi mumkin — lekin bunday holda maʼlumotlar tashqi serverda saqlanishini hisobga olish kerak.

Qaytim. Hujjat qidirishga ketadigan vaqt 80 foizdan koʻproq qisqaradi. Xodimlar kuniga oʻrtacha 2 soat vaqt tejaydi — bu 150 kishi uchun oyiga qariyb 4 500 ish soati degani. Mijozlarni qoʻllab-quvvatlash boʻlimida esa javob kutish vaqti bir necha daqiqadan bir necha soniyagacha tushadi.

Bu misol real loyihalarimizdagi kuzatuvlarga asoslangan, lekin aniq raqamlar har bir kompaniya uchun individual hisoblanadi. Agar siz oʻz loyihangiz uchun aniqroq smeta olmoqchi boʻlsangiz, bizning loyiha narxini hisoblash vositamizdan foydalanishingiz mumkin — bu 2 daqiqa vaqt oladi.

Asosiy atamalar lugʻati

RAG (Qidirib-topish bilan kuchaytirilgan javob berish). Sunʼiy intellektning bir turi boʻlib, u savolga javob berishdan oldin sizning hujjatlaringizdan kerakli maʼlumotni topib oladi. Javobni oʻylab topmaydi — manba bilan tasdiqlaydi.

Sunʼiy intellekt. Kompyuter dasturi boʻlib, u odam tilini tushunadi, yozadi va savollarga javob beradi. Ammo oddiy sunʼiy intellekt hamma narsani yoddan bilaman deb xato qilishi mumkin — RAG aynan shu muammoni hal qiladi.

Bilimlar bazasi. Kompaniyangizdagi barcha muhim hujjatlar, reglamentlar, yoʻriqnomalar va maʼlumotlar toʻplami. RAG tizimi aynan shu bazani qidirib ishlaydi.

Maʼno qidirish. Oddiy kalit soʻz qidirishdan farqli ravishda, maʼno qidirish savolning mazmunini tushunadi. "Xodim kasallik varaqasi" va "mehnatga layoqatsizlik varaqasi" bir-biridan butunlay boshqacha jumlalar, ammo maʼnosi bir — tizim ularni bogʻlay oladi.

Gallyutsinatsiya (xayolot). Sunʼiy intellekt mavjud boʻlmagan fakt yoki raqamni oʻylab topishi. IBM Research (2025) maʼlumotlariga koʻra, RAG bu holatni 15–20% dan 2–3% gacha tushirishi mumkin ACTGSYS (IBM Research). Lekin baribir nolga teng emas — tizim notoʻgʻri hujjatdan javob olsa, xato chiqishi mumkin.

RAG haqida keng tarqalgan notoʻgʻri tushunchalar

"RAG oddiy qidiruv tizimidan farq qilmaydi-ku?" Bu eng koʻp uchraydigan yanglishish. Google yoki Yandex sizga oʻnlab havolalarni koʻrsatadi — kerakli maʼlumotni oʻsha havolalardan oʻzingiz topishingiz kerak. RAG esa aniq javobni tayyor holda beradi. Savol: "2025 yil uchun QQS stavkasi qancha?" Google sizga soliq.uz havolasini koʻrsatadi. RAG esa: "QQS stavkasi 12 foiz. Manba: Soliq kodeksi 258-modda" deb javob beradi.

"Bu juda qimmat va faqat yirik kompaniyalar uchun." Haqiqatdan ham, bir necha yil avval bunday tizimlar faqat yirik korporatsiyalar uchun mavjud edi. Bugun esa texnologiya arzonlashgan va soddalashgan. Biz bilan ishlaydigan mijozlar orasida 20–30 xodimli kompaniyalar ham bor. Agar sizning hujjatlaringiz rus yoki oʻzbek tilida boʻlsa, texnik tomondan bu qoʻshimcha murakkablik tugʻdirmaydi — zamonaviy tizimlar bu tillarni yaxshi tushunadi.

"Sunʼiy intellekt ishonchsiz — u baribir xato qilaveradi." RAGʻning butun mohiyati ishonchlilikni oshirish. 2–3 foiz xatolik degani — 100 ta javobdan 2–3 tasi notoʻgʻri boʻlishi mumkin. Bu ideal emas, lekin inson operatorining xatolik darajasi bilan solishtirganda (charchash, eʼtiborsizlik), bu jiddiy yaxshilanish. Muhimi — tizim oʻzi ishonchsiz boʻlgan holatlarni belgilab, "bu savolga aniq javob topa olmadim" deya oladi. Bu nomaʼlum narsani oʻylab topishdan koʻra halolroq yondashuv.

"Mening hujjatlarim tartibsiz — RAG ishlamaydi." Tartibsiz hujjatlar koʻpchilik kompaniyalarning haqiqati. RAG aynan shu muammo uchun yaratilgan. Tizim ishga tushishidan oldin, hujjatlar avtomatik ravishda tozalanadi, formatlanadi va tuzilmalashtiriladi. Skanerlangan PDF fayllar, qoʻlda yozilgan izohli hujjatlar, hatto Excel jadvallar — barchasi tahlil qilinadi. Lekin, rostini aytsam, juda sifatsiz skanerlar yoki qoʻlyozma hujjatlar uchun qoʻshimcha ishlov talab etiladi — bu loyiha muddati va narxiga taʼsir qiladi.

Bilimlar bazasi uchun RAG bilan qanday boshlash kerak?

Agar yuqorida yozilganlar sizning biznesingiz muammolariga oʻxshasa, quyidagi qadamlardan boshlang:

Birinchi qadam: hujjatlaringizni xatlovdan oʻtkazing. Qaysi hujjatlar eng koʻp ishlatiladi? Xodimlar qaysi maʼlumotni qidirishga eng koʻp vaqt sarflaydi? Mijozlar qaysi savollarni eng koʻp beradi? Bu savollarga javob topish uchun maxsus dastur kerak emas — boʻlim boshliqlaringiz bilan suhbatlashing.

Ikkinchi qadam: kichikdan boshlang. Barcha hujjatlarni birdaniga avtomatlashtirish shart emas. Eng koʻp muammo tugʻdirayotgan bitta yoʻnalishni tanlang — masalan, mijozlarni qoʻllab-quvvatlash boʻlimi yoki yuridik hujjatlar. Kichik pilot loyiha 4–6 haftada ishga tushishi mumkin. Natijani koʻrib, keyin kengaytirish osonroq.

Uchinchi qadam: texnik talablarni aniqlang. Sizga qanday interfeys qulayroq — Telegram bot, veb-saytdagi chat oynasi yoki ichki korporativ portal? Ushbu qaror loyiha arxitekturasiga bevosita taʼsir qiladi. Bizning sunʼiy intellekt yechimlarimiz boʻlimida har bir variantning afzalliklari haqida koʻproq maʼlumot olishingiz mumkin.

Toʻrtinchi qadam: hamkorni tanlang. RAG loyihasi oddiy veb-sayt yaratishdan farq qiladi. Bu yerda hujjatlar tahlili, sunʼiy intellekt sozlamalari va sizning mavjud tizimlaringiz bilan integratsiya tajribasi muhim. Hamkoringizdan avvalgi loyihalar namunalarini va aynan sizning sohangizdagi tajribasini soʻrang.

Beshinchi qadam: natijani oʻlchash mezonlarini belgilang. Loyihadan oldin: "qoʻllab-quvvatlash boʻlimi bitta murojaatga oʻrtacha 8 daqiqa sarflaydi, kuniga 120 ta murojaat." Loyihadan keyin: "oʻrtacha vaqt 2 daqiqaga tushdi, kuniga 150 ta murojaatga ishlov berilmoqda." Bunday aniq mezonlarsiz muvaffaqiyatni baholash qiyin.

RAG sizning biznesingiz uchun mosligini oʻrganmoqchimisiz?

Tashkilotlarning 42 foizi allaqachon generativ sunʼiy intellektdan foyda koʻrmoqda Keerok.tech (Deloitte). RAG esa bu foydani yanada oshirishning eng toʻgʻri yoʻllaridan biri — chunki u sizning haqiqiy maʼlumotlaringiz bilan ishlaydi.

Biz Softwhere.uz da RAG tizimlarini Oʻzbekiston va Markaziy Osiyo kompaniyalari uchun ishlab chiqamiz. Bizning yondashuvimiz oddiy: avval muammongizni tinglaymiz, keyin texnik yechim taklif qilamiz. Sotish uchun emas, foyda keltirish uchun ishlaymiz.

Agar yuqoridagi misolga oʻxshash loyihani koʻrib chiqmoqchi boʻlsangiz, loyiha narxini hisoblash vositamizga kiring. Bu 2 daqiqa vaqt oladi va sizga aniq raqamlar bilan taxminiy smeta beradi.

Yoki toʻgʻridan-toʻgʻri biz bilan bogʻlaning — biz sizning hujjatlaringizni koʻrib chiqamiz, 30 daqiqalik bepul konsultatsiya oʻtkazamiz va loyihangiz uchun aniq yoʻl xaritasini taklif qilamiz.

---

Koʻp beriladigan savollar

RAG hujjatlarni ChatGPTʼga yuklashdan nimasi bilan farq qiladi?

ChatGPTʼga hujjat yuklaganingizda, u faqat oʻsha sessiya davomida ishlaydi va katta hajmdagi hujjatlar bilan ishlashda sekin yoki notoʻgʻri ishlaydi. Bundan tashqari, maʼlumotlaringiz OpenAI serverlariga yuklanadi — bu ichki maxfiy hujjatlar uchun xavfsizlik muammosi. RAG tizimi esa doimiy ishlaydi, minglab hujjatlar bilan ishlay oladi va server sizning nazoratingizda boʻlishi mumkin. Javoblar qaysi hujjatdan olingani aniq koʻrsatiladi.

RAG oʻzbek, rus va boshqa Markaziy Osiyo tillaridagi hujjatlar bilan ishlay oladimi?

Ha, zamonaviy RAG tizimlari koʻp tilli hujjatlar bilan ishlaydi. Oʻzbek (lotin va kirill), rus, qozoq, ingliz tillaridagi hujjatlar bir vaqtning oʻzida bir tizimda boʻlishi va qidiruv bir xil sifatda ishlashi mumkin. Ammo oʻzbek tilida sifatli ishlash uchun qoʻshimcha sozlash talab etilishi mumkin — bu loyiha muddatiga 1–2 hafta qoʻshadi.

Sarmoya qaytishini qancha vaqtda koʻrish mumkin?

Yuqoridagi farmatsevtika distribyutori misolida, agar tizim xodimlarga kuniga 2 soat vaqt tejasa, oylik tejash 4 500 ish soati boʻladi. Agar bir soatlik oʻrtacha xarajat 5 dollar boʻlsa, bu oyiga 22 500 dollar degani. 50 000 dollarlik loyiha 2–3 oyda oʻzini oqlaydi. Albatta bu har bir biznes uchun alohida hisob-kitob talab qiladi.

Maʼlumotlarim RAG tizimida xavfsizmi?

Bu tizim qanday qurilganiga bogʻliq. Agar tizim sizning shaxsiy serveringizda ishlasa (on-premise deb ataladi), maʼlumotlaringiz kompaniyangiz hududidan tashqariga chiqmaydi. Agar bulutli yechim ishlatilsa, server qaysi mamlakatda joylashgani va xavfsizlik sertifikatlari bor-yoʻqligini tekshirish kerak. Biz loyihalarda mijozga ikkala variantni ham taklif qilamiz va tanlashda yordam beramiz.

Agar hujjatlarimiz asosan skanerlangan rasm va PDF fayllar boʻlsa-chi?

Skaner hujjatlar bilan ishlash qoʻshimcha bosqich — matnni aniqlash (OCR) talab qiladi. Zamonaviy OCR tizimlari ancha yaxshilangan: oʻzbek, rus, ingliz tillaridagi bosma matnni 95–98 foiz aniqlik bilan taniydi. Qoʻlyozma hujjatlar uchun aniqlik pastroq — 70–85 foiz atrofida. Bu loyiha muddati va narxiga taʼsir qiladi, lekin umuman olganda ishlaydi. Sifati juda past skanerlar uchun qoʻlda tekshirish va toʻgʻrilash bosqichi qoʻshiladi.

---

Manbalar

• The Business Research Company — RAG bozori 2025 yilda 2,11 mlrd $, 2026 yilda 2,98 mlrd $ va 2030 yilda 11,55 mlrd $ ga oʻsishi prognozi.
• ACTGSYS (IBM Research) — IBM Research (2025) maʼlumotlariga koʻra, RAG yordamida sunʼiy intellekt gallyutsinatsiyasi 15–20% dan 2–3% gacha tushishi mumkin.
• Keerok.tech (Deloitte) — Tashkilotlarning 42% generativ sunʼiy intellektdan sezilarli foyda koʻrayotgani.
• Keerok.tech (Grand View Research) — Huquq, sogʻliqni saqlash va moliya sohalarida hujjat qidirish segmenti 2024 yilda global RAG daromadining 32,4% ini tashkil etgani.
• GAIAI/Alice Labs (OECD) — OECD firmalarining 2025 yilda 20,2% sunʼiy intellektdan foydalangani, 2024 yildagi 14,2% va 2023 yildagi 8,7% dan oshgani.