Veb-saytingizni Birinchi Kod Satridan Boshlab Hammaga Ochiladigan Qilish: To‘liq Qo‘llanma

H1: Veb-saytingizni Birinchi Kod Satridan Boshlab Hammaga Ochiladigan Qilish: To‘liq Qo‘llanma

Ushbu qo‘llanma oxiriga yetganingizda, siz web accessibility (veb-ochiqlik) tamoyillarini loyihangizning dastlabki bosqichlaridan boshlab qanday qo‘llashni, shu bilan birga qonuniy talablarga javob beradigan, barcha foydalanuvchilar uchun qulay va SEO-uchun optimallashtirilgan sayt yaratishni o‘rganasiz. Bu nafaqat insonparvarlik balki, 2026 yil bo‘lib, aqlli biznes qarori.

1. Siz Nima Qilishni O‘rganasiz?

Siz o‘rganasiz:

• Inclusive design (inklyuziv dizayn) falsafasi va uning biznesingizga foydalari.
• WCAG guidelines (WCAG ko‘rsatmalari) asosida birinchi HTML teglarini yozishdan boshlab, kodni qanday to‘g‘ri tuzish.
• Semantik HTML, ARIA, rang kontrasti, klaviaturani boshqarish kabi muhim tushunchalarni.
• Loyihangizni tekshirish va digital accessibility (raqamli ochiqlik) standartlariga mosligini tasdiqlash usullarini.
• Vaqt va resurslarni tejab, kelajakda qayta ishlash xarajatlarini minimallashtirish yo‘llarini.

2. Boshlashdan Oldin Kerak Bo‘ladigan Narsalar

• Niyat: Barcha odamlar uchun mo‘ljallangan mahsulot yaratish istagi.
• Asosiy bilim: HTML va CSS asoslari.
• Dasturlar: Siz tanlagan kod muharriri (VS Code, WebStorm va h.k.).
• Vaqt: Loyihani boshidan boshlab qurish uchun qo‘shimcha 15-20% vaqt ajratishga tayyor bo‘ling. Bu keyinchalik o‘nlab soatni tejaydi.

---

1-qadam: Mentalitetni O‘zgartiring — Bu “Qo‘shimcha” Emas, “Asosiy” Qismdir

Nima: Veb-ochiqlikni loyihangizning ajralmas, asosiy qismi sifatida qabul qiling. Bu faqat cheklangan imkoniyatli odamlar uchun emas. Bu vaqtinchalik qo‘ldan jarohat olgan odam, yorug‘likda telefon ishlatayotgan odam, keksa foydalanuvchi yoki shunchaki sekin internet tarmog‘idagi odam uchun ham kerak.

Nega: Statistikaga ko‘ra (Gartner, 2025), web accessibility tamoyillariga amal qiladigan kompaniyalar o‘z raqobatchilariga nisbatan 50% ko‘proq mobil foydalanuvchilarni jalb qiladi. Bundan tashqari, dunyoda 1 milliarddan ortiq odamda qandaydir darajada nogironlik mavjud. Bu sizning potentsial mijozlaringizning sezilarli qismi.

Keng tarqalgan xatolar:

• “Avval asosiy funksionallikni bitiramiz, keyin accessbility-ni qo‘shamiz.” Bu eng katta va qimmat xato. Qayta ishlash narxi dastlabki loyihalash bosqichidagiga qaraganda 10 baravar qimmatroq bo‘lishi mumkin.
• Faqat ko‘rish qobiliyati cheklanganlar uchun deb o‘ylash. Veb-ochiqlik barcha turdagi cheklovlarni qamrab oladi.

---

2-qadam: Loyiha Arxitekturasini Semantik HTML Asosida Quring

Nima: Har bir kontent uchun uning ma’nosiga mos keladigan HTML teglaridan foydalanish. Buning uchun <div> va <span> ga tayanish o‘rniga, <header>, <nav>, <main>, <article>, <section>, <button>, <h1> dan <h6> gacha sarlavha teglaridan foydalaning.

Nega: Brauzerlar, ekran o‘qish dasturlari (screen reader) va qidiruv tizimlari sayt tuzilishini tushunish uchun semantik teglarga tayanadi. To‘g‘ri tuzilgan HTML — bu web accessibility ning 50% dan ko‘prog‘i.

Keng tarqalgan xatolar:

• Vizual ko‘rinishi uchun sarlavha teglaridan foydalanmaslik yoki ularni ketma-ketlikda o‘tkazib yuborish (masalan, <h1> dan keyin to‘g‘ridan-to‘g‘ri <h3>).
• Butun menyu yoki tugmalarni faqat <div> yordamida yasash. Bu ularni klaviatura va ekran o‘qish dasturlari uchun “ko‘rinmas” qiladi.
• Formalar uchun <label> teglarini qo‘shmaslik.

Vaqt: Har bir sahifa uchun loyihalash bosqichida qo‘shimcha 10-15 daqiqa.

---

3-qadam: Rangsiz Ham Tushunarli Bo‘ladigan Dizayn Yarating

Nima: Dizayningizda faqat rangga tayanib ma’lumot yetkazmaslik. Xabarlar, ogohlantirishlar yoki muvaffaqiyat ko‘rsatkichlari uchun rangdan tashqari belgi, ikonka yoki matnli ko‘rsatkichlardan foydalaning.

Nega: Rang ko‘rish qobiliyati cheklangan (masalan, rang ko‘rlik) yoki qora-oq printerda chop etayotgan foydalanuvchilar uchun muhim ma’lumotlar yo‘qolishi mumkin.

Keng tarqalgan xatolar:

• Formada xato borligini faqat qizil rangga o‘tkazib ko‘rsatish.
• “Yuqoridagi ko‘rsatmalarga qarang” kabi faqat joylashuvga bog‘liq bo‘lgan ko‘rsatmalar berish.

Vaqt: Dizayn maketini yaratish bosqichida hisobga olish kerak. Qayta ishlash uchun qo‘shimcha vaqt talab qilmaydi.

---

4-qadam: Kontrast va Tipografiyaga Diqqat Qiling

Nima: Matn va fon o‘rtasidagi kontrast nisbatini WCAG guidelines talablariga moslashtirish. Kichik matn uchun minimal kontrast nisbati 4.5:1, katta matn uchun 3:1. Shuningdek, o‘qish qulayligi uchun matn o‘lchami, qator oralig‘i va shriftni to‘g‘ri tanlash.

Nega: Ko‘zi zaif yoki yorug‘lik sharoitida ishlayotgan foydalanuvchilar uchun past kontrastli matnni o‘qish qiynalik tug‘diradi. Statistikaga ko‘ra (McKinsey, 2024), yaxshi tipografiya va kontrastga ega saytlar foydalanuvchilarning sahifada qolish vaqtini o‘rtacha 35% ga oshiradi.

Keng tarqalgan xatolar:

• Kulrang matnni och kulrang fonda ishlatish.
• O‘lchami 14px dan kichik bo‘lgan, o‘zgarishsiz shriftdan foydalanish.
• Matnni “justify” (ikki tomondan tekislash) qilish, bu so‘zlar orasida noaniq bo‘shliqlar hosil qiladi.

Vaqt: Dizayn va CSS yozish bosqichida. Kontrastni tekshirish vositalari (masalan, Contrast Checker) yordamida 5 daqiqa.

---

5-qadam: Barcha No-Matnli Elementlar uchun Alternativ Matn (Alt Text) Yozing

Nima: Har bir <img> tegiga alt atributini qo‘shish. Bu atribut rasm mazmunini tasvirlaydi. Agar rasm dekorativ bo‘lsa, alt="" qoldiring.

Nega: Ekran o‘qish dasturlari alt matnini o‘qiydi. Bu, shuningdek, rasm yuklanmagan holatda ham ma’lumotni yetkazadi va SEO uchun juda foydali.

Keng tarqalgan xatolar:

• alt atributini umuman qo‘shmaslik.
• “Rasm”, “Foto”, “Image 1” kabi ma’nosiz matnlar yozish.
• Juda uzun, “keyword stuffing” (kalit so‘zlar bilan to‘ldirish) qilish.

Vaqt: Har bir rasmni joylashtirganda qo‘shimcha 30 soniya.

6-qadam: Butun Saytni Faqat Klaviatura Yordamida Boshqariladigan Qiling

Nima: Saytning barcha funksiyalariga (navigatsiya, forma to‘ldirish, tugmalarni bosish) sichqoncha yoki sensor ekransiz, faqat Tab, Enter, Space va strelka tugmalari yordamida kirish imkoniyatini ta’minlash.

Nega: Harakat qobiliyati cheklangan, sichqonchani boshqara olmaydigan yoki faqat klaviaturani afzal ko‘radigan ko‘plab foydalanuvchilar mavjud. Bu, shuningdek, digital accessibility ning asosiy talablaridan biridir.

Keng tarqalgan xatolar:

• Fokus indikatorini (:focus CSS pseudo-class) butunlay olib tashlash yoki noaniq qilish.
• “Tab tuzog‘i” yaratish — fokus klaviatura yordamida chiqib bo‘lmaydigan elementga tushib qolishi.
• Modal oynalarni (dialog) faqat sichqoncha yordamida yopish mumkin bo‘lishi.

Vaqt: Dasturlash paytida har bir interaktiv elementni tekshirish. Boshlang‘ichda e’tibor berilsa, qo‘shimcha 1-2 soat.

---

7-qadam: ARIA (Accessible Rich Internet Applications) dan Aqlli Foydalaning

Nima: ARIA — bu murakkab, dinamik veb-ilovalar uchun qo‘shimcha semantik ma’lumot beruvchi HTML atributlari to‘plami. Qoida: ARIA faqat kerak bo‘lganda ishlating. Avval semantik HTML ni tekshiring.

Nega: Standart HTML teglari yetarli bo‘lmagan murakkab interfeyslarda (masalan, yangilanish paneli, tab panel, drag-and-drop) ekran o‘qish dasturlariga qo‘shimcha ma’lumot beradi.

Keng tarqalgan xatolar:

• “Ko‘proq yaxshi” deb, keragidan ortiq ARIA atributlarini qo‘shish, bu holat ekran o‘qish dasturlarini chalg‘itishi mumkin.
• role="button" berish, lekin elementni klaviatura bilan boshqarilmaydigan qilish.
• Dinamik o‘zgarishlarni (aria-live) noto‘g‘ri sozlamalar bilan ishlatish.

Vaqt: Murakkab komponentlar uchun rejalashtirilgan vaqtga qo‘shimcha 30-60 daqiqa.

---

8-qadam: Dasturiy Ta’minot va Real Foydalanuvchilar Yordamida Test O‘tkazing

Nima: Loyihani avtomatlashtirilgan vositalar (Axe DevTools, WAVE) va qo‘lda (faqat klaviatura, ekran o‘qish dasturi) tekshirish. Iltimos, imkoningiz boricha, cheklangan imkoniyatli real foydalanuvchilardan fikr-mulohaza oling.

Nega: Dasturiy ta’minot barcha muammolarni topa olmaydi. Haqiqiy foydalanuvchi tajribasi — bu eng qimmatli ma’lumot manbai. Statistikaga ko‘ra (Forrester, 2025), inklyuziv dizaynni amalga oshirgan brendlar mijozlar sadoqati indeksida o‘rtacha 30 ball yuqori natijaga erishadi.

Keng tarqalgan xatolar:

• Faqat avtomatlashtirilgan testlarga tayanib, qo‘lda tekshiruvni e’tiborsiz qoldirish.
• Testni faqat loyiha tugagandan so‘ng o‘tkazish. Uni har bir yangi komponent yaratilganda amalga oshirish kerak.

Vaqt: Har bir muhim sahifa/komponent uchun 20-30 daqiqa. Loyiha davomida doimiy amalga oshirilishi kerak.

---

Vaqt Kutilmalari

• Yangi loyiha: Agar barcha tamoyillarni boshidan qo‘llasangiz, umumiy rivojlanish vaqtiga qo‘shimcha 15-20% vaqt sarflaysiz. Bu investitsiya kelajakda qayta ishlash xarajatlarini (50-200% gacha) tejaydi.
• Mavjud loyihani qayta qurish: Bu ancha murakkab. Eng yaxshi yo‘l — yangi sahifalar va komponentlarni to‘g‘ri yasash, eski qismlarni esa bosqichma-bosqich tuzatish.

Muammolarni Hal Qilish

• “Bu juda ko‘p ish”: Boshlang. Bir kichik komponentdan boshlang, masalan, navig